Bài 1: Khởi đầu – Mạng máy tính và mục đích hoạt động của chúng là gì?
Chào bạn, hôm nay chúng ta sẽ bắt đầu từ những thứ căn bản nhất. Mình sẽ đi từng bước như một người vừa chạm tay lần đầu vào bàn phím vừa lần đầu nhìn thấy những thiết bị chưa được gọi tên. Cùng tìm hiểu về nguyên lý hoạt động và cách thứ sử dụng các thiết bị trong mạng máy tính một cách rõ ràng lành mạch nhất có thể.
1. Mạng máy tính là gì?
Mạng máy tính (Computer Network) là tập hợp các thiết bị như:
-
Máy tính,
-
Router,
-
Switch,
-
Điện thoại,
-
Server…
được kết nối với nhau thông qua dây mạng (Ethernet) hoặc không dây (Wi-Fi) để trao đổi dữ liệu.
Nói đơn giản:
Mạng máy tính cho phép thiết bị gửi – nhận thông tin thay vì hoạt động một mình.
Ví dụ thực tế: Trong công ty, máy tính của nhân viên kết nối với máy in chung qua mạng nội bộ văn phòng.
Thay vì cắm USB vào từng máy, các máy trong mạng nội bộ có thể in trực tiếp từ máy tính hoặc điện thoại của mình.
2. Mục đích thật sự của mạng máy tính
Mạng không sinh ra để “cho vui”, nó phục vụ 5 chức năng cốt lõi:
| Chức năng | Ý nghĩa |
|---|---|
| Chia sẻ dữ liệu | Gửi tài liệu, video, ảnh giữa các máy |
| Chia sẻ tài nguyên | In chung máy in, sử dụng chung ổ NAS |
| Kết nối Internet | Từ mạng nội bộ ra mạng toàn cầu |
| Truy cập từ xa | SSH, RDP, VPN vào máy từ nơi khác |
| Truyền thông | Email, chat, thoại, video call |
Toàn bộ Internet thực chất là một mạng khổng lồ nối các mạng lại với nhau.
👉 Ví dụ:
- Bạn gửi báo cáo từ laptop sang PC của đồng nghiệp qua thư mục chia sẻ.
- Cả nhóm cùng lưu dữ liệu vào ổ NAS để backup.
- Cả công ty dùng một đường truyền Internet từ ISP.
- Kỹ sư IT dùng VPN để vào server công ty khi đang ở nhà.
- Họp Zoom giữa các chi nhánh.
3. Hai khái niệm cốt lõi
a. LAN (Local Area Network) — Mạng nội bộ
Phạm vi nhỏ, trong nhà, văn phòng, toà nhà.
-
Router → Switch → Thiết bị
-
Tốc độ cao, độ trễ thấp
-
Ví dụ: mạng internet bạn đang dùng ở nhà
b. WAN (Wide Area Network) — Mạng diện rộng
Phạm vi lớn, kết nối nhiều LAN với nhau qua Internet.
-
Ví dụ: mạng của Viettel, VNPT, FPT.
Internet = tập hợp vô số mạng WAN + LAN nối lại.
4. Internet có phải là “một mạng duy nhất”?
Không.
Internet là liên minh các mạng riêng biệt (ISP, Datacenter, doanh nghiệp, trường học…) kết nối với nhau bằng:
-
cáp quang biển
-
vệ tinh
-
core router
Vì vậy:
Không ai “sở hữu” toàn bộ Internet. Mỗi đơn vị chỉ sở hữu “mạng của họ”. Tập hợp tất cả lại để tạo nên mạng internet hiện tại chúng ta đang sử dụng.
Ví dụ: Khi bạn gửi email từ Gmail, dữ liệu đi qua nhiều mạng ISP khác nhau trước khi đến người nhận.
5. Thiết bị tối thiểu để tạo một mạng đơn giản
Một mạng cơ bản nhất chỉ cần 3 thành phần:
-
Router – định tuyến, cấp IP
-
Switch – phân phối kết nối cho nhiều cổng
-
Device – PC, Laptop, điện thoại
Nếu chỉ có 1 thiết bị, chỉ cần Router.
Nếu có nhiều thiết bị kết nối dây → cần thêm Switch.
👉 Ví dụ: ở nhà bạn có một router Wi-Fi. Nếu chỉ có vài thiết bị kết nối như điện thoại thì chỉ cần router đủ. Nhưng nếu văn phòng có 20 máy tính nối dây, chúng ta cần thêm switch có đủ số lượng cổng để nối các thiết bị đó lại với nhau.
6. Mạng có dây và mạng không dây
| Loại | Đặc điểm | Dùng khi nào |
|---|---|---|
| Ethernet (có dây) | ổn định, tốc độ cao, ít nhiễu | PC, Server, NAS |
| Wi-Fi (không dây) | tiện, dễ triển khai, nhưng nhiễu | điện thoại, laptop, IoT |
Nguyên tắc vàng: PC / server → ưu tiên dùng dây.
Ví dụ:
- Server công ty luôn nối dây để tránh gián đoạn.
- Nhân viên dùng laptop, điện thoại kết nối Wi-Fi để di chuyển linh hoạt.
7. Điều gây hiểu lầm cho người mới học
-
Wi-Fi không phải Internet, nó chỉ là cách kết nối vào mạng.
-
Router không phải Wi-Fi, Wi-Fi chỉ là một chức năng của router.
-
Modem không phải Router và nhiều nhà mạng “dồn chung” chúng lại thành một thiết bị dễ gây hiểu làm cho người dùng.
👉 Ví dụ:
- Mất đường truyền Internet thì Wi-Fi vẫn hiện, nhưng không vào web được.
- Router vẫn hoạt động định tuyến cho mạng LAN kể cả khi tắt Wi-Fi.
- Nhà mạng đưa thiết bị “2 trong 1” vừa modem vừa router, khiến người mới dễ nhầm.
8. Kết luận
-
Mạng = tập hợp thiết bị kết nối để trao đổi dữ liệu và thông tin cũng như chức năng.
-
Internet = vô số mạng liên kết, không thuộc về một cá nhân hay tổ chức nào.
-
Router, Switch, thiết bị đầu cuối là ba thành phần nền tảng trong mạng máy tính.
-
Học mạng nghĩa là học cách thiết bị nói chuyện với nhau.
Hy vọng bài viết mang lại nhiều kiến thức nền tảng bổ ích cho bạn, nếu có gì sai sót vui lòng liên hệ góp ý để bài viết được chỉnh sửa cho phù hợp hơn. Xin chân thành cảm ơn.
Trân trọng.